TÜRKİYE’NİN TERMAL ZENGİNLİĞİ
Kaynaktan Ürüne, Üründen Kalkınmaya Bir Dönüşüm Çağrısı
Uzman Dr. Sinan İBİŞ
Medikal Turizm Derneği Başkanı
Türkiye, jeotermal kaynak zenginliği bakımından dünyada sayılı ülkelerden biridir. Türkiye, Avrupa’da en fazla termal su kaynağına sahip ülkeler arasında ilk sırada yer almakta; dünyada ise ilk yedi ülke içinde gösterilmektedir. 1.600’ün üzerinde bilinen doğal termal kaynak noktası, 260’ın üzerinde kaplıca sahası ve birçok bölgede 40°C’nin üzerinde sıcaklığa sahip jeotermal alan mevcuttur. Bu kaynaklar yalnızca belirli bir coğrafyada değil; Ege’den İç Anadolu’ya, Marmara’dan Doğu Anadolu’ya kadar ülkenin neredeyse tamamına yayılmış durumdadır.
Ancak bu büyük potansiyele rağmen termal sularımızın önemli bir kısmı ya sınırlı ölçekte değerlendirilmektedir ya da gerçek katma değer üretmeden adeta “boşa akmaktadır.” Özellikle sağlık, turizm, tarım ve enerji alanlarında entegre bir model geliştirilemediği için termal kaynaklarımızın ekonomik ve sosyal etkisi olması gereken düzeye ulaşamamaktadır.
Termal Turizmde Küresel Eğilim ve Türkiye’nin Konumu
Dünya genelinde sağlık ve wellness turizmi hızla büyüyen bir sektördür. Küresel sağlık turizmi pazarının yüz milyarlarca dolarlık hacme ulaştığı, wellness ekonomisinin ise trilyon dolar seviyesini aştığı bilinmektedir. Avrupa’da Almanya, Macaristan, Çekya, İtalya ile Japonya, Rusya ve Amerika gibi ülkeler termal kaynaklarını yalnızca konaklama unsuru olarak değil, bilimsel temelli tedavi ve rehabilitasyon ürünlerine dönüştürerek uluslararası marka haline getirmiştir.
Türkiye’de ise çoğu zaman “otel + kaplıca” yaklaşımı hâkimdir. Önce otel pazarlanmakta, kaplıca ise destekleyici bir unsur olarak sunulmaktadır. Oysa dünyada başarılı örneklerde yaklaşım tam tersidir. Önce suyun kimyasal özellikleri, bölgenin iklimi, coğrafi yapısı ve sağlık alanındaki bilimsel veriler analiz edilmekte; ardından bu özelliklere dayalı özgün ürünler geliştirilmektedir. İnsanlar otel için değil, o bölgeye özgü sağlık ve rehabilitasyon ürünü için seyahat etmektedir.
Termal su bulunduğu yerde anlamlıdır. O suyun minerali, sıcaklığı, çevresel koşulları ve kültürel bağlamı birlikte değer üretir. Bu nedenle termal kalkınma “ürün merkezli” bir anlayış gerektirir.
Ankara Örneği ve Stratejik Bir Model Arayışı
Türkiye’nin Başkenti olması itibarıyla Ankara özel bir konuma sahiptir. Ankara’nın en az dört ilçesinde termal su kaynakları bulunmakta; bu alanlarda kısmen otel kompleksleri ve kaplıca tesisleri hizmet vermektedir. Ancak bu tesislerin büyük bölümü ulusal ölçekte farklılaşmış, bilimsel temelli, ürünleşmiş bir model sunamamaktadır. Bu çerçevede Ankara Kalkınma Ajansı destekleriyle geliştirilen “Ankara Termal Horizon 2030” Projesi vizyonu, suyun özelliklerini merkeze alan ürün temelli bir dönüşümü hedeflemektedir. Amaç; Ankara’nın termal kaynaklarını yalnızca konaklama değil; rehabilitasyon, aktif yaşlanma, kronik hastalık yönetimi, sporcu sağlığı, stres terapisi ve dijital destekli izleme programları gibi spesifik alanlarda markalaştırmaktır. Bu modelin Ankara’da başarıya ulaşması, Türkiye genelinde uygulanabilecek bir örnek teşkil edecektir.
Ürünleşme Neden Şarttır?
Termal suyu ürüne dönüştürmeden sürdürülebilir bir termal turizm ekonomisi oluşturmak mümkün değildir. Ürünleşme şu unsurları içerir:
- Suyun kimyasal analizine dayalı uzmanlaşma (örneğin romatizma, dermatoloji, nörolojik rehabilitasyon, göğüs hastalıkları gibi alanlarda farklılaşma),
- Dijital sağlık izleme sistemleri ile ölçülebilir sonuç üretme,
- Giyilebilir teknolojiler ve yapay zekâ destekli takip mekanizmaları,
- Klinik iş birlikleri ve akademik araştırmalarla bilimsel güvenilirlik sağlama,
- Uluslararası sertifikasyon ve kalite standartları.
Bu yaklaşım, termal turizmi sezonluk bir faaliyet olmaktan çıkararak yıl boyu sürdürülebilir bir sağlık ekonomisine dönüştürebilir.
Bölgesel Kalkınma ve İstihdam Etkisi
Termal turizm yalnızca turizm geliri üretmez; aynı zamanda bölgesel kalkınmanın lokomotifi olabilir. Termal bölgelerde; sağlık personeli istihdamı artar. Fizyoterapist, diyetisyen, psikolog gibi uzman alanlarda yeni iş imkânları doğar. Yerel tarım ve organik üretim desteklenir. Kadın ve genç istihdamı güçlenir. Çok yönlü olarak hizmet sektörü canlanır. Kırsal alanlarda nüfusun azalması ve yaşlanması önemli bir sorundur. Termal yatırımlar, bu bölgelerde ekonomik canlılık oluşturarak göçü yavaşlatabilir.
Kamu, Özel Sektör, STK ve Akademinin Rolü
Bu dönüşüm tek başına özel sektör yatırımlarıyla gerçekleşemez. Kamu otoriteleri; ürünleşmeyi teşvik eden destek mekanizmaları geliştirmeli, ruhsatlandırma süreçlerini sadeleştirmeli ve kalite standartlarını yükseltmelidir. Yerel yönetimler; bölgelerindeki termal su potansiyelini stratejik planlarına entegre etmelidir. Özel sektör; kısa vadeli konaklama gelirine değil, uzun vadeli marka değerine odaklanmalıdır. Akademi; termal suların tıbbi etkileri üzerine araştırmaları artırmalı, klinik çalışmalarla uluslararası literatüre katkı sağlamalı, termal işletmeler ile işbirlikleri sağlamalıdır. Sivil toplum kuruluşları ise bilinçlendirme, eğitim ve sosyal kapsayıcılık alanında roller üstlenmelidir.
Bakanlıklar ve Politika Desteği
İlgili bakanlıkların ürünleşmeyi teşvik eden destek programları geliştirmesi kritik önemdedir. Sağlık turizmi ve sağlığın geliştirilmesi teşvikleri, dijital sağlık yatırımları, Ar-Ge destekleri ve bölgesel kalkınma hibeleri termal dönüşümün hızlanmasını sağlayabilir. Aksi halde, büyük potansiyel taşıyan bu kaynaklar düşük katma değerle kullanılmaya ve heba edilmeye devam edecektir.
Yaşlanma ve Termal Sağlık İlişkisi
Türkiye hızla yaşlanmaktadır. 65 yaş üstü nüfus oranı %10’u aşmış ve artış trendindedir. Yaşlanmaya bağlı kronik hastalıkların yönetimi, hareket kabiliyetinin korunması ve yaşam kalitesinin artırılması için termal rehabilitasyon merkezleri stratejik önem taşır. Eğer termal tesisler dijital sağlık sistemleri ile entegre edilirse; öncesi-sonrası ölçülebilir, veri temelli bir iyileşme modeli kurulabilir. Bu model hem kamu sağlık harcamalarını azaltır, hem de uluslararası hasta çekme kapasitesini artırır.
Küresel Açılım ve Marka Değeri
Dünyada termal turizm yüksek verimlilik sağlayan bir turizm türüdür. Ortalama konaklama süresi daha uzundur ve kişi başı harcama klasik turizme göre daha yüksektir. Türkiye’nin coğrafi konumu, genç sağlık iş gücü ve jeotermal zenginliği bir araya geldiğinde küresel bir marka oluşturma potansiyeli vardır. Ancak bu, ancak ürünleşme, uzmanlaşma, kalite, dijitalleşme ve bilimsel temellendirme ile mümkündür.
“Ankara Thermal Horizon 2030” Projesi Vizyonu
“Ankara Thermal Horizon 2030” Projesi vizyonunun başarısı, yalnızca bir şehir projesi olmasından değil; Türkiye’nin termal geleceğine yön verebilecek bir model olma potansiyelinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle ülkemizde termal turizm alanında çalışan akademisyenlerin, termal potansiyel barındıran şehirlerde görev yapan valilerin, kaymakamların ve belediye başkanlarının yanı sıra tüm kalkınma ajanslarının bu projeye ilgi göstermesi stratejik bir zorunluluktur. Çünkü bu girişim, klasik kaplıca anlayışını aşarak suyu merkeze alan ürünleşme, bilimsel temellendirme, dijital sağlık entegrasyonu ve bölgesel kalkınma ekseninde bütüncül bir dönüşüm modeli önermektedir.
Akademi için bu proje; klinik araştırmalar, jeotermal su analizleri, sağlık çıktılarının ölçülmesi ve uluslararası yayın üretimi açısından güçlü bir araştırma zemini sunmaktadır. Yerel yöneticiler için ise termal kaynakların plansız ve düşük katma değerli kullanımından çıkarılarak istihdam, marka şehir kimliği ve yatırım çekme kapasitesi üreten bir kalkınma aracına dönüşmesi anlamına gelmektedir.
Kalkınma ajansları açısından bakıldığında ise bu model; bölgesel rekabet gücünü artıran, kümelenme yaklaşımını destekleyen, sağlık turizmi ve dijitalleşme odaklı yenilikçi projelere zemin hazırlayan somut bir uygulama alanıdır. Eğer bu proje yalnızca Ankara ile sınırlı kalmaz, termal potansiyeli olan diğer şehirlerle bilgi ve deneyim paylaşımı içinde yaygınlaştırılırsa; Türkiye genelinde standartları belirleyen, ürün odaklı, veri temelli ve uluslararası rekabet gücü yüksek bir termal turizm ekosistemi inşa edilebilir. Bu nedenle “Ankara Thermal Horizon 2030”, bir yerel proje olmanın ötesinde; Türkiye’nin termal zenginliğini stratejik değere dönüştürme çağrısıdır ve bu çağrıya tüm paydaşların ortak akılla cevap vermesi gerekmektedir.
Termal Turizme Dijitalleşme ve Yapay Zekâ Adımları
Dünyada termal turizmin gelişiminde dijitalleşme ve yapay zekâ artık tamamlayıcı değil, belirleyici bir rol üstlenmektedir. Almanya, Japonya ve Güney Kore gibi ülkelerde termal ve medikal wellness merkezleri; ziyaretçi deneyimini rezervasyon aşamasından başlayarak veri temelli yönetmektedir.
Yapay zekâ destekli sağlık ön değerlendirme sistemleri, misafir tesise gelmeden önce kronik hastalık geçmişini, hareket kapasitesini ve beklentilerini analiz ederek kişiselleştirilmiş programlar oluşturmaktadır. Giyilebilir sensörler ve akıllı bileklikler sayesinde tansiyon, nabız, uyku kalitesi ve hareket verileri anlık takip edilmekte; bu veriler bulut sistemlerinde analiz edilerek tedavi süreçleri dinamik biçimde güncellenmektedir. Dijital ikiz (digital twin) teknolojileri ile bireyin sağlık profili modellenmekte, rehabilitasyon süreci simüle edilmekte ve iyileşme senaryoları öngörülebilmektedir. Ayrıca büyük veri analitiği sayesinde tesisler hangi tedavi paketinin hangi yaş grubunda daha etkili olduğunu ölçebilmekte; pazarlama stratejilerini de bu verilere göre şekillendirmektedir.
Türkiye bu dönüşümün dışında kalmamalıdır. Termal tesislere entegre edilecek yapay zekâ tabanlı sağlık takip sistemleri, uzaktan doktor konsültasyonu altyapıları, dijital fizyoterapi uygulamaları, kişiselleştirilmiş beslenme ve egzersiz algoritmaları, çok dilli dijital rehber sistemleri ve veri temelli performans raporlama mekanizmaları sayesinde hem hizmet kalitesi hem de uluslararası güvenilirlik artacaktır. Böyle bir model; sezonluk doluluk oranına dayalı klasik turizm anlayışından çıkarak ölçülebilir sağlık çıktıları üreten, uzun süreli konaklamayı teşvik eden ve kişi başı geliri yükselten yüksek verimli bir ekosistem oluşturur. Aynı zamanda toplanan anonimleştirilmiş sağlık verileri akademik araştırmalara, ürün geliştirmeye ve yeni sigorta modellerine zemin hazırlayabilir.
Türkiye, güçlü sağlık altyapısı ve genç teknoloji girişimciliği kapasitesiyle termal turizmi dijital sağlıkla entegre eden hibrit bir model geliştirebilirse; yalnızca kaplıca destinasyonu değil, “akıllı termal rehabilitasyon ve aktif yaşlanma üssü” olarak konumlanabilir. Bu dönüşüm, verimliliği artırırken maliyetleri optimize edecek, uluslararası rekabet gücünü yükseltecek ve termal kaynaklarımızı düşük katma değerli kullanım döngüsünden çıkararak yüksek teknolojili bir sağlık ekonomisine taşıyacaktır.
Sonuç: Kaynak Var, Vizyon Gerekli
Türkiye’nin termal su kaynakları büyük bir doğal servettir. Ancak doğal servet, doğru strateji olmadan kalkınma üretemez. Suyun kimyasal değerini ekonomik değere, ekonomik değeri sosyal refaha dönüştürecek bir modele ihtiyaç vardır. “Ankara Thermal Horizon 2030” Projesi ile Ankara’da başlatılan vizyon, Türkiye geneline yayılabilecek bir dönüşümün ilk adımı olabilir. Eğer yerel yönetimler, kalkınma ajansları, bakanlıklar, özel sektör, akademi ve sivil toplum ortak bir hedef etrafında birleşirse; Türkiye termal turizm ve termal sağlık alanında yalnızca bölgesel değil, küresel bir destinasyon haline gelebilir. Aksi takdirde, bu eşsiz kaynaklar sessizce akmaya devam edecek; biz ise potansiyelimizi konuşmaya devam edeceğiz. Artık konuşma değil, stratejik dönüşüm zamanıdır.
